PSA: hoge en lage uitslagen bij sporters

Verhoogde PSA maakt veel mannen bang, omdat het voornamelijk in verband wordt gebracht met prostaatkanker. In feite zijn er nog veel meer redenen voor afwijking, en sommige daarvan houden rechtstreeks verband met de levensstijl van de atleet. Een even interessant en tegengesteld geval is een onverwacht lage PSA, die het gevolg kan zijn van medicijnen of hormonale veranderingen. De redactie analyseert beide scenario’s en komt met een consistent plan van aanpak.

Wat wordt beschouwd als een PSA-afwijking

Er bestaat geen universele PSA-norm. De traditionele drempel van 4 ng/ml en de leeftijdsgrenzen voorgesteld door Osterling et al. (1993) zijn slechts richtlijnen. Een onderzoek van Thompson et al. (2004) toonden aan dat zelfs onder de 4 ng/ml het risico op prostaatkanker niet nul is. Daarom beoordelen urologen PSA in de context van leeftijd, kliervolume en dynamiek.

In de praktijk worden verschillende situaties als abnormaal beschouwd: een waarde boven de leeftijdsgrens, een merkbare stijging vergeleken met de vorige analyse, evenals een atypisch laag niveau voor leeftijd en hormonale status. Deze laatste situatie is vooral belangrijk omdat het echte veranderingen in de prostaat kan maskeren.

Voor mannen die testosterontherapie krijgen, beschouwen de richtlijnen van de Endocrine Society (Bhasin et al., 2018) afzonderlijk een stijging van de PSA tijdens de behandeling als reden voor urologische evaluatie. Dat wil zeggen dat ze zich bij dergelijke patiënten richten op zowel de absolute waarde als de mate van verandering.

De vuistregel voor elk onverwacht resultaat is dat u de analyse onder gestandaardiseerde omstandigheden herhaalt voordat u een beslissing neemt. De richtlijnen van de European Association of Urology bevelen ook aan om een ​​verhoogde PSA te bevestigen met een herhaalde bepaling.

Tijdelijke oorzaken van verhoging

Een aanzienlijk deel van de ‘onverwachte’ stijgingen houdt verband met mechanische of inflammatoire effecten op de prostaat kort vóór de analyse. Deze factoren zijn vooral belangrijk voor actieve mannen.

Gegevens over de effecten van fietsen zijn gemengd: sommige onderzoeken vonden geen significant effect, terwijl andere een toename in PSA bij individuele deelnemers registreerden. Vanwege de eenvoud van preventie adviseren de redacties echter om lange reizen eenvoudigweg uit te sluiten vóór de analyse.

Intensieve krachttraining, hardlopen of sporten hebben volgens de beschikbare gegevens meestal geen significant effect op PSA. De algemene regel ‘maak geen tests onmiddellijk na zware inspanning’ geldt echter ook voor deze indicator.

Prostatitis bij atleten kan in verband worden gebracht met onderkoeling, langdurig zitten en infecties. Als een toename van PSA gepaard gaat met pijn in het perineum, koorts en een brandend gevoel tijdens het plassen, is de eerste prioriteit het raadplegen van een uroloog en het behandelen van ontstekingen.

Gestage groei: ziekten en hormonen

Als de PSA bij herhaalde tests onder de juiste omstandigheden verhoogd blijft, wordt de oorzaak gezocht in de toestand van de prostaat zelf of in de hormonale achtergrond.

• Goedaardige prostaathyperplasie is de meest voorkomende oorzaak bij mannen na 50 jaar; PSA neemt toe in verhouding tot het volume van de klier.
• Chronische prostatitis — kan PSA-schommelingen veroorzaken zonder uitgesproken symptomen.
• Prostaatkanker is een mogelijke oorzaak die niet door PSA alleen kan worden bevestigd of uitgesloten.
• Testosterontherapie – matige stijging van PSA, vooral bij mannen met hypogonadisme bij aanvang.
• Gebruik van anabole steroïden — onvoorspelbare effecten op de prostaat bij suprafysiologische androgeenniveaus.

Androgenen stimuleren de groei van prostaatweefsel. In een review van de Endocrine Society (Pope et al., 2014) werd opgemerkt dat de langetermijneffecten van niet-medisch gebruik van androgenen op de prostaat nog steeds onvoldoende bestudeerd zijn. Daarom is het belangrijk dat een atleet die dergelijke stoffen heeft gebruikt de uroloog hierover eerlijk informeert: de juiste interpretatie van de resultaten hangt hiervan af.

Tegelijkertijd mag een aanhoudende stijging van PSA niet automatisch worden 'afgeschreven' aan hormonen. Zelfs als het verband met het geneesmiddel duidelijk lijkt, moet de beslissing over MRI, biopsie of observatie door de uroloog worden genomen op basis van de huidige richtlijnen.

Wanneer PSA lager is dan verwacht

Een lage PSA is op zichzelf meestal geen probleem, maar kan wel belangrijke informatie verbergen. De meest bekende reden is het gebruik van 5-alfa-reductaseremmers. In het PCPT-onderzoek (Thompson et al., 2003) verminderde finasteride PSA aanzienlijk, en voor een correcte interpretatie wordt het resultaat van dergelijke patiënten door urologen aangepast door het ongeveer te verdubbelen.

Onder atleten worden deze medicijnen soms gebruikt om kaalheid te voorkomen, onder meer tegen de achtergrond van het gebruik van androgenen. Als uw arts niets weet over finasteride, kan een ‘normale’ PSA u een vals gevoel van veiligheid geven.

De tweede reden is androgeentekort. Bij mannen met hypogonadisme, ook na langdurig gebruik van anabole steroïden en onderdrukking van de eigen testosteronproductie, kan de PSA lager zijn dan normaal voor de leeftijd.

De derde is een groter volume circulerend plasma bij zwaarlijvige mannen. Uit een onderzoek van Bañez et al (2007) bleek dat lagere PSA-concentraties bij mannen met een hoge BMI grotendeels werden verklaard door hemodilutie. Voor krachtsporters met een grote lichaamsmassa is dit ook het overwegen waard, al gaat het bij hen vooral om de spiermassa.

Actie-algoritme na afwijking

De redactie biedt een consistent plan waarmee u met volledige informatie naar de dokter kunt gaan en zowel paniek als onderschatting van risico's kunt voorkomen.

1. Controleer de voorbereidingsvoorwaarden: ejaculatie, fietsen, procedures, symptomen van infectie.
2. Herhaal de analyse van totaal PSA in hetzelfde laboratorium, waarbij u alle regels in acht neemt.
3. Maak een lijst met medicijnen: testosteron, anabole steroïden, finasteride, dutasteride en andere.
4. Raadpleeg bij aanhoudende afwijking een uroloog; mogelijke onderzoeken – gratis PSA, echografie of MRI van de prostaat.
5. Voor mannen die testosterontherapie krijgen: volg een monitoringplan dat is overeengekomen met een endocrinoloog en een uroloog.

U mag niet zelf antibiotica voorschrijven "voor prostatitis" om de PSA te verlagen, of hormonale medicijnen stoppen en herstellen om "de reactie te controleren". Dergelijke acties bemoeilijken de diagnose alleen maar.

Stel een bezoek aan een uroloog ook niet uit als de PSA gestaag toeneemt, zelfs niet binnen de formele norm. De dynamiek is vaak informatiever dan het absolute getal.

Als de afwijking tijdelijk bleek te zijn en de indicator bij herhaalde analyse normaliseerde, volstaat het om een ​​geplande controle uit te voeren met een door de arts bepaald interval.

Redactionele conclusies

Verhogingen van PSA bij een atleet zijn vaak tijdelijk van aard: ejaculatie, langdurig fietsen, procedures of infectie. Aanhoudende verhoging vereist urologische evaluatie, ongeacht of de atleet androgenen heeft gebruikt.

Een lage PSA kan een gevolg zijn van finasteride, hypogonadisme of hemodilutie en kan veranderingen in de prostaat maskeren. Daarom is het noodzakelijk om de arts over alle medicijnen te informeren.

De dynamiek van de indicator, herhaalde analyses onder de juiste omstandigheden en overleg met een uroloog vormen de basis voor een veilige interpretatie.

We raden u aan ook onze materialen te lezen over wat de PSA-analyse laat zien, over het herstel van het hormonale systeem na androgenen, en over cortisol bij atleten.

Lijst met gebruikte literatuur

1. Thompson IM, Pauler DK, Goodman PJ, et al. Prevalence of prostate cancer among men with a prostate-specific antigen level ≤4.0 ng per milliliter. N Engl J Med. 2004;350(22):2239–2246.
2. Thompson IM, Goodman PJ, Tangen CM, et al. The influence of finasteride on the development of prostate cancer. N Engl J Med. 2003;349(3):215–224.
3. Tchetgen MB, Song JT, Strawderman M, et al. Ejaculation increases the serum prostate-specific antigen concentration. Urology. 1996;47(4):511–516.
4. Mejak SL, Bayliss J, Hanks SD. Long distance bicycle riding causes prostate-specific antigen to increase in men aged 50 years and over. PLoS One. 2013;8(2):e56030.
5. Bañez LL, Hamilton RJ, Partin AW, et al. Obesity-related plasma hemodilution and PSA concentration among men with prostate cancer. JAMA. 2007;298(19):2275–2280.
6. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
7. Oesterling JE, Jacobsen SJ, Chute CG, et al. Serum prostate-specific antigen in a community-based population of healthy men: establishment of age-specific reference ranges. JAMA. 1993;270(7):860–864.
8. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.